ગીરનારની લીલી પરિક્રમા: ક્યારે, કેવી રીતે અને નિયમો

ગુજરાતના જૂનાગઢમાં આવેલો ગીરનાર પર્વત માત્ર એક પર્વત નથી, પરંતુ તે આસ્થા, શ્રદ્ધા અને ભક્તિનું એક અનોખું કેન્દ્ર છે. ગીરનારને દેવોનો વાસ માનવામાં આવે છે. આ જ પવિત્ર ગીરનારની ગોદમાં દર વર્ષે એક ભવ્ય અને ઐતિહાસિક આયોજન થાય છે, જેને આપણે ‘ગીરનારની લીલી પરિક્રમા’ તરીકે ઓળખીએ છીએ. આ પરિક્રમામાં લાખોની સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓ ઉમટી પડે છે અને પ્રકૃતિ તથા પરમાત્માના અનોખા મિલનનો અનુભવ કરે છે. આ લેખમાં આપણે ગીરનારની લીલી પરિક્રમાનો ઇતિહાસ, તે ક્યારે યોજાય છે, તેનો માર્ગ કેવો હોય છે અને આ પરિક્રમા દરમિયાન કયા નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ તે વિશે વિસ્તૃત માહિતી મેળવીશું.

📅 લીલી પરિક્રમા ક્યારે યોજાય છે?

ગીરનારની લીલી પરિક્રમા દર વર્ષે કારતક મહિનામાં યોજાય છે. હિન્દુ પંચાંગ મુજબ, કારતક સુદ અગિયારસ (દેવઉઠી એકાદશી) થી શરૂ થઈને કારતક સુદ પૂનમ (દેવ દિવાળી) સુધી આ પરિક્રમા ચાલે છે. પાંચ દિવસ સુધી ચાલનારા આ ભક્તિમય ઉત્સવમાં ગુજરાતના ગામેગામથી તેમજ અન્ય રાજ્યોમાંથી પણ ભક્તો જૂનાગઢ આવી પહોંચે છે.

ચોમાસાની વિદાય પછી તરત જ આવતો આ સમય પ્રકૃતિના સૌંદર્યને માણવા માટે શ્રેષ્ઠ હોય છે. વરસાદને કારણે ગીરનારનો સમગ્ર જંગલ વિસ્તાર લીલોછમ બની ગયો હોય છે. વનરાજી ખીલી ઉઠી હોય છે, ઝરણાં વહેતાં હોય છે અને વાતાવરણમાં એક અજબની તાજગી અને પવિત્રતા હોય છે. આ લીલાછમ વાતાવરણની વચ્ચેથી પસાર થતી હોવાને કારણે જ તેને ‘લીલી પરિક્રમા’ કહેવામાં આવે છે.

🚶‍♂️ પરિક્રમાનો માર્ગ અને મહત્વના પડાવો

ગીરનારની લીલી પરિક્રમાનો કુલ રૂટ આશરે ૩૬ કિલોમીટર (અમુક માન્યતા મુજબ ૩૬ ગાવ) નો છે. આ સંપૂર્ણ રૂટ ગીરનાર અભયારણ્ય (Girnar Sanctuary) ના ગાઢ જંગલમાંથી પસાર થાય છે. શ્રદ્ધાળુઓ પગપાળા આ માર્ગ કાપે છે.

૧. ભવનાથ તળેટી (શરૂઆત)

પરિક્રમાની શરૂઆત જૂનાગઢની ભવનાથ તળેટીથી થાય છે. અહી ભવનાથ મહાદેવના મંદિરે દર્શન કરીને યાત્રાળુઓ પોતાની યાત્રાનો પ્રારંભ કરે છે. અગિયારસની મધરાતે સાધુ-સંતો અને મહંતો દ્વારા વિધિવત પૂજા અર્ચના અને સાદ પાડીને પરિક્રમાને ખુલ્લી મુકવામાં આવે છે.

૨. ઝીણા બાવાની મઢી

ભવનાથથી આગળ વધ્યા પછી પ્રથમ મોટો પડાવ ‘ઝીણા બાવાની મઢી’ આવે છે. અહી ઘણા યાત્રાળુઓ રાતવાસો કરે છે. અહીંથી જંગલ વધુ ગાઢ બનતું જાય છે અને ચઢાણ પણ શરૂ થાય છે. અહી વિવિધ સંસ્થાઓ દ્વારા અન્નક્ષેત્રો પણ ચલાવવામાં આવે છે.

૩. માળવેલા

ઝીણા બાવાની મઢીથી આગળ વધતાં માળવેલાનો પડાવ આવે છે. માળવેલાની જગ્યા ખૂબ જ રમણીય છે. અહીં સુધી પહોંચતા યાત્રાળુઓ થોડો થાક અનુભવે છે, પરંતુ આસપાસનું કુદરતી સૌંદર્ય તેમનામાં નવી ઉર્જા ભરી દે છે.

૪. બોરદેવી

માળવેલાથી આગળનો રસ્તો ઉતરાણનો અને થોડો સરળ છે. છેલ્લો મહત્વનો પડાવ બોરદેવી માતાનું મંદિર છે. બોરદેવી વિસ્તારની શાંતિ અને ગાઢ જંગલ શ્રદ્ધાળુઓને આકર્ષે છે. અહીં દર્શન કરીને યાત્રાળુઓ ભવનાથ તળેટી તરફ પરત ફરે છે.

🙏 ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ

સ્કંદ પુરાણ અને અન્ય ધાર્મિક ગ્રંથોમાં ગીરનારનું ખૂબ જ મહત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. લોકવાયકા મુજબ, ગીરનાર પર્વત પર ૩૩ કરોડ દેવી-દેવતાઓનો વાસ છે. લીલી પરિક્રમા કરવાથી આ તમામ દેવી-દેવતાઓના દર્શન અને આશીર્વાદ પ્રાપ્ત થાય છે તેવી અતૂટ શ્રદ્ધા છે.

આ ઉપરાંત, આ પરિક્રમા દરમિયાન અનેક નાગા સાધુઓ, અઘોરીઓ અને હિમાલયથી આવેલા સંતો પણ જોવા મળે છે. તેમના દર્શન અને સત્સંગનો લાભ પણ યાત્રાળુઓને મળે છે. પરિક્રમાના માર્ગ પર ઠેર-ઠેર સ્વયંસેવી સંસ્થાઓ અને દાતાઓ દ્વારા વિનામૂલ્યે ભોજન (અન્નક્ષેત્ર), ચા-પાણી અને મેડિકલ કેમ્પની સુવિધા ઊભી કરવામાં આવે છે. આ સેવાભાવના ગુજરાતની સંસ્કૃતિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. સાચા અર્થમાં આ પરિક્રમા માનવતા, ભક્તિ અને સેવા-સમર્પણનો ત્રિવેણી સંગમ છે.

🎒 પરિક્રમા દરમિયાન સાથે શું રાખવું?

લીલી પરિક્રમા ગાઢ જંગલ અને પહાડી રસ્તાઓ પર પગપાળા કરવાની હોવાથી પૂરતી તૈયારી સાથે જવું અત્યંત જરૂરી છે. જો તમે પહેલીવાર પરિક્રમા કરવા જઈ રહ્યા છો, તો નીચે મુજબની વસ્તુઓ સાથે રાખવી હિતાવહ છે:

• મજબૂત લાકડી (ટેકો): પહાડી ચઢાણ અને ઉતરાણ વખતે લાકડી ખૂબ જ ઉપયોગી સાબિત થાય છે. તે પગ પર આવતું વજન ઘટાડે છે.
• પાણીની બોટલ: જંગલમાં અમુક જગ્યાએ જ પાણી મળે છે, તેથી પોતાની પાણીની બોટલ સાથે રાખવી અને જ્યાં સુવિધા મળે ત્યાં ભરી લેવી.
• હળવો ગરમ સામાન અને કપડાં: કારતક મહિનામાં રાત્રે જંગલમાં કડકડતી ઠંડી હોય છે. તેથી શાલ, સ્વેટર અને રાત્રે સૂવા માટે પ્લાસ્ટિક શીટ કે પાતળી ગોદડી સાથે રાખવી.
• પ્રાથમિક દવાઓ (First Aid): માથાનો દુખાવો, એસિડિટી, તાવ કે પગના દુખાવાની સામાન્ય દવાઓ અને બેન્ડેડ (Bandaid) અચૂક સાથે રાખવી.
• સૂકો નાસ્તો: બિસ્કિટ, ચવાણું, ખજૂર, ગોળ કે સીંગદાણા જેવી શક્તિ આપતી વસ્તુઓ સાથે રાખવી.
• ટોર્ચ (બેટરી): રાતના સમયે જંગલમાં ચાલવા માટે ટોર્ચ હોવી ખૂબ જ જરૂરી છે.
• મજબૂત પગરખાં: ચાલવામાં આરામદાયક હોય તેવા સ્પોર્ટ્સ શૂઝ પહેરવા. નવા શૂઝ પહેરીને જવાનું ટાળવું જેથી પગમાં છાલા ન પડે.

📜 પરિક્રમાના મહત્વના નિયમો અને સૂચનો

ગીરનારનું જંગલ એ સિંહો, દીપડાઓ અને અન્ય અનેક વન્યજીવોનું ઘર છે. આ એક આરક્ષિત વન વિસ્તાર (Protected Forest Area) છે. તેથી વન વિભાગ અને પ્રશાસન દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલા નિયમોનું ચુસ્તપણે પાલન કરવું દરેક યાત્રાળુની નૈતિક ફરજ છે.

૧. પ્લાસ્ટિક પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ 🚫

જંગલને નુકસાન પહોંચાડતું સૌથી મોટું પરિબળ પ્લાસ્ટિક છે. પરિક્રમામાં પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ, પાઉચ કે સિંગલ યુઝ પ્લાસ્ટિક લઈ જવા પર સખત પ્રતિબંધ છે. કુદરતને સ્વચ્છ રાખવામાં સહકાર આપો.

૨. કચરો જ્યાં-ત્યાં ન ફેંકવો 🚮

તમારો કચરો એક બેગમાં ભેગો કરો અને રસ્તામાં જ્યાં કચરાપેટી મૂકવામાં આવી હોય ત્યાં જ ફેંકો. જંગલને ગંદુ કરવું એ પાપ સમાન છે.

૩. બીડી, સિગારેટ કે વ્યસનથી દૂર રહેવું 🚭

આ એક પવિત્ર યાત્રા છે. જંગલમાં બીડી-સિગારેટ પીવાથી આગ લાગવાનો ભય રહે છે, જે હજારો વન્યજીવો માટે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. ધૂમ્રપાન કે અન્ય કોઈ પણ નશાથી બચવું જોઈએ.

૪. વન્યજીવોને પરેશાન ન કરવા 🦁

ગીરનાર એ સિંહોનું નિવાસસ્થાન છે. જો કોઈ વન્યજીવ જોવા મળે તો તેને શાંતિથી રસ્તો આપવો, બૂમાબૂમ કરવી કે પથ્થર મારવાનો પ્રયાસ ક્યારેય ન કરવો. વન્યજીવોની શાંતિમાં ખલેલ ન પહોંચાડવી.

૫. મ્યુઝિક સિસ્ટમ કે લાઉડસ્પીકરનો ઉપયોગ ન કરવો 🔇

જંગલમાં શાંતિ જાળવવી ખૂબ જરૂરી છે. ઘોંઘાટથી પ્રાણીઓને ખલેલ પહોંચે છે. તેથી મોબાઈલમાં મોટા અવાજે ગીતો વગાડવા કે લાઉડસ્પીકર લઈ જવાની મનાઈ છે.

૬. નિર્ધારિત માર્ગ પર જ ચાલવું 🛤️

વન વિભાગ દ્વારા પરિક્રમા માટે જે માર્ગ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે, તેના પર જ ચાલવું. ટૂંકો રસ્તો (Shortcut) લેવાની લાલચમાં જંગલમાં ભટકી જવાનો કે જંગલી જાનવરોનો સામનો થવાનો મોટો ખતરો રહેલો છે.

🚊 જૂનાગઢ કેવી રીતે પહોંચવું?

ગીરનારની પરિક્રમા કરવા માટે સૌપ્રથમ જૂનાગઢ પહોંચવું પડે છે.

• ટ્રેન દ્વારા: જૂનાગઢ રેલવે સ્ટેશન ગુજરાતના મોટાભાગના શહેરો (અમદાવાદ, રાજકોટ, સુરત વગેરે) સાથે સીધી ટ્રેન દ્વારા જોડાયેલું છે.
• બસ દ્વારા: ગુજરાત એસ.ટી. બસ અને પ્રાઇવેટ લક્ઝરી બસો દ્વારા જૂનાગઢ સરળતાથી પહોંચી શકાય છે. પરિક્રમા સમયે એસ.ટી. નિગમ દ્વારા વધારાની બસો પણ દોડાવવામાં આવે છે.
• હવાઈ માર્ગે: સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ રાજકોટ (આશરે ૧૦૦ કિમી દૂર) છે. ત્યાંથી બસ કે ટેક્સી દ્વારા જૂનાગઢ જઈ શકાય છે.

🌿 નિષ્કર્ષ

ગીરનારની લીલી પરિક્રમા એ માત્ર એક ભૌતિક યાત્રા નથી, પણ તે પોતાની અંદર રહેલી શ્રદ્ધા, ધીરજ અને પ્રકૃતિ પ્રત્યેના પ્રેમની કસોટી છે. એક બાજુ લાખો લોકોની ભીડ, તો બીજી બાજુ ગાઢ જંગલની શાંતિ – આ બંને વચ્ચેનો સુમેળ શ્રદ્ધાળુઓને એક દિવ્ય અનુભવ કરાવે છે. જો તમે પણ આ વર્ષે લીલી પરિક્રમામાં જવાનું વિચારી રહ્યા છો, તો પ્રશાસનના નિયમોનું પાલન કરીને, પ્રકૃતિને કોઈ નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના આ પવિત્ર યાત્રાનો આનંદ માણો.

જય ગીરનારી! હર હર મહાદેવ!