મહાભારતનું યુદ્ધ ખરેખર ક્યાં ખેલાયું હતું? કુરુક્ષેત્રનું ઐતિહાસિક અને વૈજ્ઞાનિક સત્ય

ભારતીય સનાતન પરંપરામાં મહાભારત માત્ર એક મહાકાવ્ય કે ધાર્મિક વાર્તા નથી, પરંતુ તે આપણો જીવંત “ઇતિહાસ” છે. સંસ્કૃતમાં ‘ઇતિહાસ’ શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે – *’ઇતિ-હ-આસ’* એટલે કે *”આવું ખરેખર બન્યું હતું”*. તેમ છતાં, પાશ્ચાત્ય ઇતિહાસકારો અને આધુનિક વિચારકો વર્ષોથી એવો સવાલ ઉઠાવતા રહ્યા છે કે શું મહાભારતનું યુદ્ધ ખરેખર લડાયું હતું? શું કુરુક્ષેત્રની ભૂમિ પર લાખો યોદ્ધાઓએ ધર્મ અને અધર્મના આ મહાસંગ્રામમાં પોતાના પ્રાણની આહુતિ આપી હતી? કે પછી આ બધું માત્ર મહર્ષિ વેદ વ્યાસજીની અદ્ભુત કલ્પનાશક્તિનું પરિણામ હતું?

આજે ૨૧મી સદીમાં વિજ્ઞાન, પુરાતત્વ (Archaeology), ખગોળશાસ્ત્ર (Astronomy) અને ભૂસ્તરશાસ્ત્ર (Geology) ના અત્યાધુનિક સંશોધનોએ આ તમામ શંકાઓનું સમાધાન કરી દીધું છે. ભારત સરકારના આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (ASI), નાસા (NASA) ના પ્લેનેટોરિયમ સોફ્ટવેર અને પ્રાચીન શિલાલેખોના અભ્યાસે એ સાબિત કરી દીધું છે કે મહાભારતનું મહાયુદ્ધ એ કોઈ કાલ્પનિક કથા નથી, પરંતુ આ જ પવિત્ર ભારતભૂમિ પર ઘટેલી એક અકાટ્ય ઐતિહાસિક વાસ્તવિકતા છે.

આ સંશોધનાત્મક લેખમાં આપણે જાણીશું કે મહાભારતનું યુદ્ધ ખરેખર ક્યાં ખેલાયું હતું, કુરુક્ષેત્રની ભૌગોલિક સીમાઓ શું હતી, આજના હરિયાણામાં કુરુક્ષેત્રના કયા પુરાવા મોજૂદ છે અને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ આ યુદ્ધ ક્યારે થયું હતું.

—

🏹 કુરુક્ષેત્રની પવિત્ર ભૂમિ: માત્ર પૌરાણિક કથા કે વાસ્તવિક ભૂગોળ?

મહાભારતના યુદ્ધનું કેન્દ્રબિંદુ કુરુક્ષેત્ર હતું. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ આ સ્થળ આજના ભારતના હરિયાણા રાજ્યમાં આવેલું છે, જે દેશની રાજધાની નવી દિલ્હીથી ઉત્તરે લગભગ ૧૫૦ કિલોમીટર અને અંબાલાથી દક્ષિણે ૪૦ કિલોમીટરના અંતરે સ્થિત છે.

પ્રાચીન વૈદિક ગ્રંથો, ઋગ્વેદ, વામન પુરાણ અને મહાભારતના શલ્ય પર્વમાં કુરુક્ષેત્રની ભૌગોલિક સીમાઓનું અત્યંત ચોક્કસ વર્ણન મળે છે:

*”તરન્તુકારન્તુકાન્તરેણ યદન્તરં રામહ્રદાનાં ચ મચક્રુકસ્ય।*

*એતત્ કુરુક્ષેત્ર સમન્તપંચકં પ્રજાપતેરુત્તરવેદિરુચ્યતે॥”*

આ શ્લોક અનુસાર, કુરુક્ષેત્ર ઉત્તરમાં પવિત્ર સરસ્વતી નદી અને દક્ષિણમાં દૃષદ્વતી નદી (આધુનિક ચૌટાંગ નદી) વચ્ચેનો પ્રદેશ હતો. આ સમગ્ર વિસ્તાર “૪૮ કોસ કુરુક્ષેત્ર ભૂમિ” (લગભગ ૧૨૮ ચોરસ કિલોમીટરનો ઘેરાવો) તરીકે ઓળખાતો હતો. આજે પણ હરિયાણાના કુરુક્ષેત્ર, કૈથલ, કરનાલ, જીંદ અને પાણીપત જિલ્લાઓમાં ફેલાયેલી આ ૪૮ કોસ ભૂમિમાં ૩૬૦થી વધુ પ્રાચીન તીર્થો અને મહાભારત કાલીન સ્થાનો હયાત છે.

👑 યુદ્ધ માટે કુરુક્ષેત્રની ભૂમિ જ શા માટે પસંદ કરાઈ?

મહાભારતના એક અતિ રોચક પ્રસંગ મુજબ, જ્યારે યુદ્ધ અનિવાર્ય બન્યું ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ અને કુરુ વંશના વડીલો યુદ્ધ માટે એક એવું મેદાન શોધી રહ્યા હતા જ્યાં લડનારા સૈનિકોના મનમાં ક્રોધ, શૌર્ય અને દ્રઢતા જળવાઈ રહે, વચ્ચે કોઈ દયા કે સંધિની ભાવના ન જાગે.

પ્રાચીન કાળમાં ચંદ્રવંશી રાજા કુરુ (જેમના નામ પરથી આ વંશ ‘કૌરવ’ અને આ ભૂમિ ‘કુરુક્ષેત્ર’ કહેવાઈ) એ આ ભૂમિ પર અષ્ટવિધ ગુણો (સત્ય, ક્ષમા, દયા, પવિત્રતા, તપ, યોગ, દાન અને યજ્ઞ) ની ખેતી કરવા માટે પોતાના શરીરના હાડકાંનું હળ બનાવીને તપસ્યા કરી હતી. દેવરાજ ઇન્દ્ર અને ભગવાન બ્રહ્માએ પ્રસન્ન થઈને રાજા કુરુને વરદાન આપ્યું હતું કે: *”આ ભૂમિ પર જે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના ધર્મ કે કર્તવ્યનું પાલન કરતાં વીરગતિ પામશે, તે સીધો સદ્ગતિ કે સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરશે.”* આ જ કારણથી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના પ્રથમ અધ્યાયના પ્રથમ શ્લોકમાં જ ધૃતરાષ્ટ્ર આ ભૂમિને માત્ર રણભૂમિ નહીં, પરંતુ ‘ધર્મક્ષેત્ર’ તરીકે સંબોધે છે:

*”ધર્મક્ષેત્રે કુરુક્ષેત્રે સમવેતા યુયુત્સવઃ।*

*મામકાઃ પાંડવાશ્ચૈવ કિમકુર્વત સંજય॥”*

—

🏛️ પુરાતત્વીય ઉત્ખનન: ASI ના ખોદકામમાંથી મળેલા જીવંત પુરાવા

૧૯૫૦ થી ૧૯૭૫ ના દાયકામાં ભારતના અગ્રણી પુરાતત્વવિદ પ્રોફેસર બી.બી. લાલ (Prof. B.B. Lal) ના નેતૃત્વ હેઠળ આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (ASI) દ્વારા મહાભારતના તમામ મુખ્ય ઐતિહાસિક સ્થળોનું વિસ્તૃત ઉત્ખનન કરવામાં આવ્યું હતું.

🏺 ૧. પેઇન્ટેડ ગ્રે વેર (PGW – ચિત્રિત રાખોડી વાસણો)

પ્રોફેસર બી.બી. લાલે જ્યારે કુરુક્ષેત્ર, હસ્તિનાપુર (મેરઠ), ઇન્દ્રપ્રસ્થ (દિલ્હીનો પુરાણો કિલ્લો), બરનાવા (લાક્ષાગૃહ), પાનીપત (પર્ણપ્રસ્થ), સોનીપત (સ્વર્ણપ્રસ્થ), તિલપત અને બાગપત જેવા મહાભારતમાં ઉલ્લેખિત સ્થળોએ ઊંડા ખોદકામ કર્યા, ત્યારે દરેક સ્થળે જમીનના એક જ ચોક્કસ સ્તરમાંથી એક જ પ્રકારની અદ્યતન સંસ્કૃતિના અવશેષો મળી આવ્યા. આ સંસ્કૃતિને પુરાતત્વવિદોએ “પેઇન્ટેડ ગ્રે વેર (PGW)” નામ આપ્યું.

• કાર્બન ડેટિંગ પદ્ધતિ દ્વારા આ વાસણો અને અવશેષો ઈ.સ. પૂર્વે ૧૨૦૦ થી ૩૦૦૦ વર્ષ જૂના હોવાનું સાબિત થયું.
• કુરુક્ષેત્ર અને આસપાસના ટીલાઓ (Mounds) માંથી તાંબા અને લોખંડના બનેલા તીક્ષ્ણ બાણના ફળાં (Arrowheads), ભાલાની અણીઓ, લોખંડની કુહાડીઓ અને ઘોડા-રથના ભાગો મળી આવ્યા છે.
• હસ્તિનાપુરમાં ગંગા નદીના પ્રચંડ પૂરમાં આખું નગર તણાઈ ગયું હોવાના સ્તરો મળ્યા, જે મહાભારતના મત્સ્ય પુરાણના એ કથનની અક્ષરશઃ પુષ્ટિ કરે છે કે પાંડવોના વંશજ રાજા નિચક્ષુના સમયમાં ભીષણ પૂર આવતાં રાજધાની હસ્તિનાપુરથી કૌશાંબી ખસેડવી પડી હતી!

🛡️ ૨. સિનોલી (Sanauli) નું સનસનાટીભર્યું ઉત્ખનન

વર્ષ ૨૦૧૮-૨૦૨૦ દરમિયાન પશ્ચિમી ઉત્તર પ્રદેશના બાગપત જિલ્લાના સિનોલી ગામમાં (જે કુરુક્ષેત્ર અને હસ્તિનાપુરની નજીક છે) થયેલું ઉત્ખનન ભારતીય પુરાતત્વના ઇતિહાસમાં યુગાંતરકારી સાબિત થયું:

• અહીંથી ૪૦૦૦ વર્ષથી પણ વધુ પ્રાચીન શાહી લડવૈયાઓની કબરો મળી આવી.
• સૌથી આશ્ચર્યજનક શોધ હતી: ઘોડા દ્વારા ખેંચાતા તાંબાથી મઢેલા યુદ્ધ રથ (War Chariots).
• આ સાથે તાંબાના કવચ, હેલ્મેટ (શિરસ્ત્રાણ), એન્ટેના વાળી કાંસાની તલવારો અને ઢાલ પણ મળી.
• પાશ્ચાત્ય ઇતિહાસકારો દાવો કરતા હતા કે પ્રાચીન ભારતીયો પાસે રથ કે સુવિકસિત શસ્ત્રો નહોતા, પરંતુ સિનોલીની શોધે સાબિત કરી દીધું કે મહાભારત કાળમાં ભારતમાં અતિ આધુનિક રથ સૈન્ય અને ઘાતક શસ્ત્રાગાર મોજૂદ હતા.

—

🔭 ખગોળીય ગણતરીઓ: પ્લેનેટોરિયમ સોફ્ટવેર અને વેદ વ્યાસજીની ડાયરી

મહાભારત માત્ર યુદ્ધની વાર્તા નથી, પરંતુ તે સમયના આકાશનું એક અતિ સચોટ વૈજ્ઞાનિક દસ્તાવેજીકરણ પણ છે. મહર્ષિ વેદ વ્યાસજીએ મહાભારતના ઉદ્યોગ પર્વ, ભીષ્મ પર્વ અને શલ્ય પર્વમાં તે સમયે આકાશમાં દેખાતા ગ્રહો, નક્ષત્રો, ધૂમકેતુઓ અને ગ્રહણોની ૧૪૦થી વધુ અતિ દુર્લભ ખગોળીય સ્થિતિઓ નોંધી છે.

🌌 વેદ વ્યાસજી દ્વારા નોંધાયેલા મુખ્ય ખગોળીય સંકેતો:

1. શનિ ગ્રહ રોહિણી નક્ષત્રમાં પીડા પહોંચાડી રહ્યો હતો.
2. ગુરુ શ્રવણ નક્ષત્રમાં હતો અને મંગળ વક્રી થઈને જ્યેષ્ઠા નક્ષત્ર તરફ આગળ વધતો હતો.
3. સૌથી વિરલ ઘટના: યુદ્ધ શરૂ થવાના બરાબર પહેલાં માત્ર ૧૩ દિવસના અંતરે સૂર્યગ્રહણ અને ચંદ્રગ્રહણ (અમાસ અને પૂનમ) બંને એક જ પખવાડિયામાં (ત્રયોદશી તિથિએ) થયા હતા!

💻 આધુનિક કમ્પ્યુટર સોફ્ટવેરનું વિશ્લેષણ

આધુનિક વિજ્ઞાનીઓ, ખગોળશાસ્ત્રીઓ અને પ્રોફેસરો (જેમ કે ડૉ. નરહરિ આચાર, ડૉ. એસ. બાલકૃષ્ણ અને ડૉ. મનીષ પંડિત) એ વેદ વ્યાસજી દ્વારા આપેલા તમામ ગ્રહોના સ્થાનિક કોઓર્ડિનેટ્સને નાસા માન્ય અત્યાધુનિક પ્લેનેટોરિયમ સોફ્ટવેર (SkyGlobe, RedShift, Starry Night) માં દાખલ કર્યા.

સોફ્ટવેરના આશ્ચર્યજનક પરિણામો અનુસાર:

• આકાશમાં ગ્રહોની આવી અદ્ભુત અને દુર્લભ ગોઠવણ પાછલા ૭૦૦૦ વર્ષોમાં માત્ર એક જ ચોક્કસ સમયગાળામાં બની હતી: ઈ.સ. પૂર્વે ૩૧૩૮ થી ૩૦૬૭ (આજથી લગભગ ૫૧૬૦ વર્ષ પહેલાં)!
• આ તારીખ ભારતીય વૈદિક પંચાંગ અને જ્યોતિષ ગણતરીઓ સાથે ૧૦૦% સુસંગત છે, જે મુજબ ઈ.સ. પૂર્વે ૩૧૦૨ માં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના સ્વધામ ગમન સાથે કલિયુગનો પ્રારંભ થયો હતો.
• કોઈપણ કવિ પોતાના મનથી ૧૪૦ ગ્રહોની આવી જટિલ અને ગાણિતિક રીતે સચોટ ખગોળીય સ્થિતિ માત્ર કલ્પનાથી ક્યારેય લખી શકે નહીં, સિવાય કે તેણે તે પોતાની નજરે જોઈ હોય!

—

📍 કુરુક્ષેત્રમાં આજે પણ મોજૂદ મહાભારત કાળના ૬ જીવંત સ્થળો

જો તમે આજે પણ હરિયાણાના કુરુક્ષેત્રની મુલાકાત લો, તો તમને મહાભારત કાળના એ ઐતિહાસિક સ્થળો સાક્ષાત જોવા મળે છે જ્યાં યુદ્ધની એક-એક ઘટના ઘટી હતી:

—

🩸 ૪૦ લાખ સૈનિકોનું મૃત્યુ: તેમના અસ્થિપિંજર કેમ ન મળ્યા?

મહાભારતના યુદ્ધ અંગે શંકા કરનારા લોકો અવારનવાર એક સવાલ પૂછે છે: *”જો કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં ૧૮ અક્ષૌહિણી સેના (આશરે ૩૯ થી ૪૦ લાખ માનવો અને ઘોડા-હાથીઓ) ના પ્રાણ ગયા હતા, તો આજે ત્યાં લાખો હાડપિંજરો કે મોટી કબરો કેમ નથી મળતી?”*

આ સવાલનો અતિ તાર્કિક અને સ્પષ્ટ જવાબ મહાભારતના “સ્ત્રી પર્વ” માં અક્ષરશઃ આપવામાં આવ્યો છે:

⚱️ વૈદિક અંતિમ સંસ્કારની પવિત્ર પરંપરા

• ભારતીય સનાતન સંસ્કૃતિમાં મૃતદેહોને જમીનમાં દાટવામાં આવતા નથી, પરંતુ અગ્નિ સંસ્કાર કરીને પંચમહાભૂતમાં વિલીન કરવામાં આવે છે.
• યુદ્ધ સમાપ્ત થયા પછી, સમ્રાટ યુધિષ્ઠિરે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ, મહાત્મા વિદુર અને સંજયના માર્ગદર્શન હેઠળ કુરુક્ષેત્રની રણભૂમિ પર પડેલા તમામ મૃતકોના અંતિમ સંસ્કાર કરાવ્યા હતા.
• હજારો મણ ચંદન, ઘી અને લાકડાની વિશાળ સામૂહિક ચિતાઓ ખડકીને કૌરવ અને પાંડવ પક્ષના તમામ વીરોનું શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી અગ્નિદાહ કરવામાં આવ્યો હતો.
• ત્યારબાદ તેમની ભસ્મ (રાખ) અને અસ્થિઓ પવિત્ર સરસ્વતી અને ગંગા નદીના પ્રવાહમાં વિસર્જિત કરવામાં આવ્યા હતા.
• તેથી, ઇજિપ્ત કે રોમન સામ્રાજ્યની જેમ અહીં સૈનિકોના હાડપિંજર જમીનમાં દટાયેલા મળવાની શક્યતા જ રહેતી નથી.

—

🌊 દ્વારકા અને કુરુક્ષેત્ર: સમુદ્રમાં છુપાયેલો પુરાતત્વનો સુવર્ણ સેતુ

મહાભારતની ઐતિહાસિકતાને સિદ્ધ કરતો સૌથી પ્રબળ પુરાવો આપણા પોતાના ગુજરાત રાજ્યમાંથી મળે છે.

મહાભારતમાં વર્ણન છે કે યાદવાસ્થળી બાદ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની સોનાની નગરી દ્વારકા સમુદ્રમાં ડૂબી ગઈ હતી. ૧૯૮૦ ના દાયકામાં ભારતના પ્રસિદ્ધ મરીન આર્કિયોલોજિસ્ટ ડૉ. એસ. આર. રાવ (Dr. S.R. Rao) ની ટીમે ગુજરાતના દરિયાકાંઠે સ્કુબા ડાઇવિંગ દ્વારા ઊંડા સમુદ્રમાં ઉત્ખનન કર્યું.

સમુદ્રના પેટાળમાંથી:

• વિશાળ પથ્થરના કિલ્લાની દીવાલો, ગોળાકાર બુરજો અને ૫૦ થી વધુ વિશાળ પથ્થરના લંગરો (Anchors) મળી આવ્યા.
• પ્રાચીન સીલ (મુદ્રાઓ) અને વાસણો મળ્યા જેના પર મહાભારતમાં વર્ણવેલા ચિહ્નો અંકિત હતા.
• થર્મોલ્યુમિનેસેન્સ અને કાર્બન ડેટિંગ દ્વારા આ નગરી ઈ.સ. પૂર્વે ૧૫૦૦ થી ૩૦૦૦ ની સાબિત થઈ.

જો ગુજરાતના દરિયામાં ડૂબેલી દ્વારકા નગરી સો ટકા વાસ્તવિક અને જીવંત સત્ય છે, તો તે જ દ્વારકાધીશ શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા કુરુક્ષેત્રની ભૂમિ પર ખેલાયેલું મહાભારતનું યુદ્ધ અસત્ય કેમ હોઈ શકે? દ્વારકા અને કુરુક્ષેત્ર એ એક જ ઐતિહાસિક માળાના બે અણમોલ મણકા છે.

—

❓ મહાભારત અને કુરુક્ષેત્ર વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

❓ પ્રશ્ન ૧: મહાભારતનું યુદ્ધ કુરુક્ષેત્રમાં કેટલા દિવસ ચાલ્યું હતું?

જવાબ: મહાભારતનું ભીષણ યુદ્ધ સતત ૧૮ દિવસ સુધી ચાલ્યું હતું. અઢારમા દિવસે ભીમ દ્વારા દુર્યોધનનો વધ થતાં યુદ્ધનો ઔપચારિક અંત આવ્યો હતો.

🩸 પ્રશ્ન ૨: કુરુક્ષેત્રની ભૂમિની માટી લાલ કેમ છે?

જવાબ: લોકવાયકા અને સ્થાનિક માન્યતા મુજબ, ૧૮ દિવસના યુદ્ધમાં લાખો વીરોનું રક્ત વહેવાથી કુરુક્ષેત્રના કેટલાક વિસ્તારોની (ખાસ કરીને અમીન ગામ અને ભીષ્મ કુંડ આસપાસની) જમીન લાલ થઈ ગઈ હતી. વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ આ માટીમાં આયર્ન ઓક્સાઈડનું પ્રમાણ ઘણું વધારે છે, જે પ્રાચીન સમયમાં મોટા પાયે ધાતુકામ કે શસ્ત્રોના વિસર્જન સાથે પણ જોડાયેલું હોઈ શકે છે.

💥 પ્રશ્ન ૩: શું મહાભારતમાં બ્રહ્માસ્ત્ર જેવા હથિયારો આજના પરમાણુ બોમ્બ જેવા હતા?

જવાબ: મહાભારતના દ્રોણ પર્વમાં બ્રહ્માસ્ત્ર અને નારાયણાસ્ત્રના ઉપયોગનું જે ભયાનક વર્ણન મળે છે (જેમ કે સૂર્ય કરતાં હજાર ગણો તેજ પ્રકાશ, પવનની પ્રચંડ ગતિથી વૃક્ષો બળી જવા, ગર્ભમાં રહેલા શિશુઓનું મૃત્યુ અને લાંબા સમય સુધી જમીન ઉજ્જડ થઈ જવી), તે આજના પરમાણુ શસ્ત્રો (Nuclear Weapons) ના રેડિયેશન અને વિનાશ સાથે આશ્ચર્યજનક સામ્યતા ધરાવે છે.

⏳ પ્રશ્ન ૪: મહાભારતનું યુદ્ધ કયા વર્ષમાં થયું હતું?

જવાબ: ખગોળીય સોફ્ટવેર ગણતરીઓ, પુરાતત્વીય ઉત્ખનન અને જ્યોતિષીય પંચાંગ અનુસાર, મહાભારતનું યુદ્ધ ઈ.સ. પૂર્વે ૩૧૩૮ થી ૩૦૬૭ ની વચ્ચે (લગભગ ૫૧૫૦ થી ૫૨૦૦ વર્ષ પહેલાં) થયું હતું.

🚆 પ્રશ્ન ૫: કુરુક્ષેત્ર જવા માટે સૌથી નજીકનું સ્ટેશન અને એરપોર્ટ કયું છે?

જવાબ: કુરુક્ષેત્ર રેલવે સ્ટેશન દિલ્હી-અમૃતસર મુખ્ય રેલવે લાઇન પર આવેલું છે. સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ ચંદીગઢ (આશરે ૮૫ કિમી) અને નવી દિલ્હી ઇન્દિરા ગાંધી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (આશરે ૧૭૦ કિમી) છે.

—

🌟 ઉપસંહાર: કુરુક્ષેત્ર એ માત્ર ભૂતકાળ નથી, ધર્મ અને સંસ્કૃતિનો અમર વારસો છે

કુરુક્ષેત્ર એ માત્ર હરિયાણાના એક જિલ્લાનું ભૌગોલિક નામ નથી, પરંતુ તે ભારતીય સંસ્કૃતિનું આત્મા છે. તે એક એવી તપોભૂમિ છે જ્યાં અધર્મ પર ધર્મનો, અસત્ય પર સત્યનો અને અન્યાય પર ન્યાયનો શાશ્વત વિજય થયો હતો. આ એ જ પવિત્ર સ્થળ છે જ્યાંથી માનવજાતને જીવન જીવવાની શ્રેષ્ઠ કળા શીખવતો અમૃતમય ગ્રંથ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા પ્રાપ્ત થયો હતો.

આધુનિક વિજ્ઞાન, ખગોળશાસ્ત્ર અને પુરાતત્વે આજે નિર્વિવાદપણે સિદ્ધ કરી દીધું છે કે મહાભારત એ આપણો ગૌરવશાળી અને જીવંત ઇતિહાસ છે. જ્યારે આપણે કુરુક્ષેત્રની માટીને સ્પર્શ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે માત્ર ધૂળને નહીં, પરંતુ પાંચ હજાર વર્ષ જૂના આપણા પૂર્વજોના શૌર્ય, ત્યાગ અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના ચરણરજને સ્પર્શ કરીએ છીએ. આ સત્ય જાણવું અને આપણી આવનારી પેઢીઓ સુધી ગર્વભેર પહોંચાડવું એ પ્રત્યેક ભારતીયની પવિત્ર ફરજ છે.